شاعر هشتاد ساله در اوج آفرينش

بو گوستاوسون

برگردان : رباب محب

روبرت بلای شاعر و مترجم هشتاد ساله آمريکائي هنوز که هنوز است يکي از  چهره های شاخص ادبيات آمريکا ست. اين  شاعر هميشه نوپرداز  از سال 1960 -  يعني  سالي که اشعار توماس ترانسترومررا به زبان انگليسي ترجمه کرد -  هيچگاه اينگونه آزاد و خوب قلم نزده بود.

 امروزروبرت بلای  شاعر آمريکائي هشتاد ساله مي شود. جايگاه والای ادبي و شهرت جهاني اش هرگز مانعي برسر راه قلمش نبوده و نيست. او همچنان  شاعری نوپرداز و خلاق است و به يقين مي توان گفت کمتر نويسنده ای در سن هشتاد سالگي آنگونه مي آفريند  که او.

دز نيمقرن گذشته روبرت بِلای نقش مهمي در زندگي ادبي – فرهنگي آمريکا بازی کرده است.  در سال 1950 مجله د ِ فيفتيز(دوسال بعد با نام د ِ سيسکتيز ود ِ سونتيز)  به سردبيری بلای آغاز بکار کرد . مجله فوق همزمان با ارائه بحث های  ريشه ای در باره شعر و شاعری ، به معرفي نويسندگان آمريکای جنوبي و اروپا نيز پرداخت. در دهه هفتاد با الهام از شعر کشورهای  اسپانيائي زبان و آمريکای لاتين  کلاس « ديپ ايماژ» را داير کرد. اساس و پايه  انديشه « ديپ ايماژ» را تصاويرناگهاني و ناخودآ گاه و حرکات سريع ميان خود آگاه و ناخود آگاه در روان آدمي تشکيل مي داد.

بلای  در دهه هفتاد به اسطوره روی آورد  و از آن تاريخ او همچنان  با زبان ِ اسطوره و افسانه قلم مي زند.

روبرت بلای  متعلق به آندسته ازنويسندگان است که هم با قلم خود و هم با شرکت در تظاهرات عليه جنگ،آشکارا با جنگ ويتنام مخالفت کرده اند.  کمرنگ نشدن نگاه اورا نسبت به مسائل روز، مي توان امروز در کتاب شعر

” The Insanity of empire:  A Book of Poems Against the Iraq War”

که در سال 2004 منتشر شد بازيافت. او در اين کتاب حمله ی ِ آمريکا به عراق را مردود شمرده است. در دهه نود با انتشار کتاب « جامعه خواهرو برادر » نام بلای دوباره  بر سر زبان ها افتاد. او در اين کتاب به آناليزجامعه و نبودن  اخلاق پسنديده نزد حاکمان  پرداخته است.  روبرت بلای با کتاب « آهن – هانس »، 1999،   به عنوان يکي از پيشقدمان جنبش مردان آمريکا به صحنه مي آيد.

علاوه بر شعر بلای به ترجمه و معرفي آثار ادبي جهان به زبان انگليسي نيزمي پردازد. او همزمان با ترجمه آثار شاعران معاصر(دهه ی  90 به بعد) آثار کلاسيکي چون کبير و ميرا بائي هندی و حافظ و مولوی ايراني را به زبان انگليسي ترجمه  کرده است. در اواسط قرن شانزدهم ميلادی اشعار توماس ترانسترومر(شاعر معاصر سوئدی ) را به انگليسي ترجمه کرده و در مجلات آمريکائي به چاپ رساند و بدين ترتيب ترانسترومررا به جامعه ادبي آمريکا معرفي کرد. وی از سال   1970   با انتشار کتاب « بيست شعر » همچنان به ترجمه اشعار ترانسترومر ادامه مي دهد. بلای علاوه برترجمه آثارترانسترومر، اشعار گونار اگه اوف و هری مارتيسون  (دو تن از شاعران سوئد ) را نيز ترجمه کرده است.

بلای هرگزبه يک  سبک / شيوه  بسنده  نکرده و دائمأ به دنبال سمت و سوی تازه  در حرکت است و تجارب تازه را به آزمون مي  گذارد . در سال 1994 و با به  تصوير کشيده اولياء پيرش در کتاب

” Meditations on the Inatiable Soul ”

به شعر بازگشت مي کند. تا اين سال او به نثر و نوشتن فيلمنامه مي پرداخت.  کتاب فوق  شرح خاطرات کودکي بلای است وحاوی اشعاری کوتاه ست  که گاه  خطوط  به يک تکواژه خلاصه مي شوند. به عبارت ديگرشعر بلای در اين کتاب  به اوج منيماليسم (کوتاه شدن) مي رسد و او با  کمترين و کوچکترين واژه به  شرح  دروني ترين ياد ها و خاطراتش يعني خاطرات کودکي اش مي پردازد .  سه سال بعد با کتاب « صبح شعر» منيماليسم  بلای به کمال خود مي رسد.  

روبرت بلای در مصاحبه با « پاريس ري ويو » در باره کتاب « صبح شعر»  مي گويد که او از ويليام استافورد که به مدت چهل سال هرروز صبح شعری سروده است ،  الهام گرفته است. هدف از اينکار رسيدن به خلاقيت بيشتر و آزدانه تر انديشيدن از طريق  دنبال کردن تجارب دانش آموز ی و پرداختن به خاطرات و ياد هاست . بلای   با انديشه ی رها و آزاد خود و از طريق تداعي ها  خمير مايه ی ِ شعرش را در خاطرات فردی و جمعي پيدا مي کند و  « اشعا ر صبح » را با الهام از کودکيش در مزرعه مينه سوتا مي سرايد. در اولين کتاب شعر بلای « سکوت دشت های برفي» که در سال 1962 منتشر شد ، جغرافيای جاده های گرد و خاک گرفته ، برف ، کشتزارهای درو شده ، درياچه ها و اسطبل هابه تصوير کشيده مي شود. اما ما اکنون  در « اشعا ر صبح » با شاعری هفتاد ساله روبرو هستيم که نوشته ای او نوعي درون نگری و خودنگری  و ديدن پريشاني های خود است. در شاه بيت آخر اولين شعر کتاب مي خوانيم : " آنگاه که روبرت برتون گفت که او ماليخوليائي بود ، منظورش باز گشت به  خانه  بود". روبرت برتون نويسنده

(1600)  با کتاب « آناتومي ماليخوليا » و آناليز و بررسي دلايل وعلائم دپريسيون به شهرت رسيد. برتون نتايج تحقيقاتش را در آخرين  جمله کتابش اينگونه خلاصه مي کند که آدمي چاره ای ندارد مگر ساختن و کنار آمدن با افسردگي ها و پريشان احوالي هايش. به خانه آمدن (يعني خودنگری)  و ديدن حالات ماليخوليائي خود راهي است به خود و ديدن سرنوشت خود ، راهي که بلای در اشعار صبحگاهي اش  گزيده است.اما اين اشعار حکايت درد و نااميدی و يأس نيست ، بلکه ماليخوليا ی بلای آميخته با شور زندگي و شادی است. و شايد علت اين امر دريچه صبح است که بلای بر مرگ و غم و نااميدی مي گشايد. تنيجه تنويری حياتي مي شود برای  اشعار انبار شده در حافظه و به دنبال لحظه ی ِ سازش و توضيح.

 آهنگ « اشعا ر صبح » و زبان تعريفي اشعار يکي از وجوه مشخصه اين دفتر شعراست. در اين کتاب بلای نشان داده است که به خوبي از پس  ِ تعريف وقايع تاريخي زندگي – که در ادبيات کلاسيک آمريکا به « تُل تيل»  مشهور است، بر مي آيد و به خوبي مي تواند تخيل و واقعيت را در قالبي شاعرانه  به هم آميزد.  او  در کتاب « آهن – هانس » نيز که از داستان و قصه استفاده مي کند. و شايد همين هنر قصه گوئي اوست که به او در ساده شدن مصائبي چون مرگ،غم و گناه کمک مي کند. جالب اينکه بلای شعری از اولين کتابش « سکوت دشت های برفي» را در « اشعا ر صبح » دوباره آورده است. پس ازعمر سي و پنج ساله اين شعربلای با باز آفريني آن به انتقاد از خودمي پردازد. او ابتدا کلمات  کليدی چون گرد و خاک، برف، علف، شب و درخت، را از درون  شعرهای دست چين مي کند و آنگاه با تيز نگری عميقي اين واژه ها  را که از حس همنوعي عاری هستند ، نقد مي کند. شاعر جوان سکوت و تنهائي را آنسوی  روابط بشری مي جويد، در حالي که بلای ميانسال و پير وجود زنده آدمها و روابط نزديک آنها  را در شعر ش مي طلبد.

شايد بتوان گفت که دوره جديد شاعری بلای از دو کتاب« شبي که ابراهيم ستاره ها را صدا مي زند » (2001)    و  « فتوای من هزار سال خوشي و ُ لذت بود » (2005) شروع شده است. اين دو مجموعه شعر جزء بهترين آثار اوست و به يقين مي توان اظهار کرد که او هرگز اينگونه خوب و آزاد ننوشته است.   تداعي ها و نگاه به گذشته در اين کتاب به صورت فرهنگ لغت شعر در آمده است. اشعار ميان فرهنگ ها و تصوير ها مختلف در حرکت است.   بلای عميقأ از غزل فارسي  که حاوی ابيات هموزن و همقافيه است متأثر است. او با اضافه کردن بيتي  به ابيات ، فرم غزل فارسي  را به غزل امريکائي تبديل کرده  وبدين ترتيب دست خود را در نوشتن باز مي گذارد. ظاهرأغزل آمريکائي ابزار خوبي برای  تعريف تجارب زندگي و بازگشت به تجربه ها ست و شش بيت غزل برای صحنه پردازی و طرح خزانه اطلاعات بلای  از مذاهب و فرهنگ های گوناگون کافي به نظر مي رسد. و نوشتن در سن هشتاد سالگي اينگونه رها و آزاد  تنها به يک معجزه شبيه است.  بلای اغلب با الهام از آموزگاران بزرگش حافظ و کبير از کلمه « دوست» يا « دوستان » استفاده مي کند. در واقع

 اشعار « شبي که ابراهيم ستاره ها را صدا مي زند » و  « فتوای من هزار سال خوشي و ُ لذت بود » اشعاری چند فرهنگي هستند و  از اسطوره و افسانه های اسلامي ، مسيحي ، يهودی ، هندو ئي و بودائي موج مي زنند. شايد بتوان گفت که الهام بخش کاری های آخر بلای  کتاب « روح به خاطر خود اينجاست » او باشد. اين کتاب به عنوان  مجموعه ی شخصي شاعر در برگيرنده ی ِ خود ِ مقدس و روحاني مذاهب و فرهنگ های گوناگوني است که بزرگاني چون  حافظ ، مولوی ، کبير ، جوفر رادل و همچنين اديت سودر گران و توماس ترانسترمر به جهانيان هديه داده اند. از اين ميان بلای  نام حافظ و جوفر رادل را  در غزلياتش به تکرار آورده است. ساختار شعری غزليات بلای قابل تعمق است. « روح به خاطر خود اينجاست »  مضموني عرفان و روحاني دارد. همين مضمون را ما در غزليات امريکائي بلای مشاهده مي کنيم. جاذبه صوفيگری از 1970 به بعد با بلای همراه است . راه رسيدن به عرفان مبارزه پيگير با نفس – به گفته صوفيان مرحله دُون - است. او کلمه « نفس » را به وضوح در کتاب « روح به خاطر خود اينجاست » بکار برده و مي گويد که به واقع  حافظ  از غزل برای بيان آهنگين افکار و احساساتش استفاده کرده بود و او خود نيز همينکار را مي کند ، يعني با انتخاب آهنگين افکار و احساساتش در غالب غزل از تراژدی بيعتش-  يک  « اِن اَمُر فاتي » با حالات متافيزيکي و رازآميزی  سخن مي گويد . زمان و مکان در هم مستحيل مي شود و « من شعری » در قالب يوسف يا ابراهيم و يا ديگر شخصيت های مذهبي – اسطوره ای ظاهر مي شود. بلای اغلب خود رابصورت  حيواناتي  چون گورگن ها ، اسبها ، کلاغها ترسيم مي کند. گاهي نيز به شکل گياه  درشعرش ظاهر مي شود. بدين ترتيب حس اشتراک ِ  من ِ شاعر با هر آنچه که با زندگي در ارتباط است ،  برما مشهود مي شود. در عين حال اين «  من » خود سوبژه ای است برای  حوادثي که در  متن رخ مي دهد. بلای از حافظ آموخته است که در بيت آخر غزل خود را مورد خطاب  قرار دهد. او با نگاه به « روبرت » به مثابه فرد ديگری به اشعارش بُعدی همگاني مي دهد و آنها را ويژه مي کند. بلای از اينراه  قادر به انجام کاری مي شود که در اشعار قديمي ترش  موجود نيست، يعني  شوخي با خود و انتقاد از خود .

غزل های آمريکائي با درامه کردن ستيزو جدال ِ سرنوشت و آدمي که همواره در جدال با نيروهای متضاد دروني خود است ، نيرو هائي که بخش پست و دُون روح و روان يعني  نفس̊ را مي آفرينند. نگاه بلای به هستي و زندگي تيره و سياه است. او پسيمسيتي است که تيرگي نگاهش را در لذت و شادی رازآميز و واژه های اميد بخش پنهان مي کند. ما اين طرز نگرش را -  بخصوص در آخرين کتابش  « فتوای من هزار سال خوشي و ُ لذت بود » مي يابيم. اينجا او از شهادت و عشق راز آميزی که تراژدی زندگي را تحسين مي کند  صوفيانه  سخن مي گويد. « من شاعر» همان شهادت و عشق مادری است که اندوه و رنج هستي را بيعت مي گويد. او تشنه موسيقي  است و جامش را از هايدن و رامو و سيتار هندی لبريز مي کند ، اما بيش از هر چيز تشنه موسيقي ِ شعر است و به دنبال رسيدن به بينشي ِ ناب.

" روبرت ، خُلق خوبت ترا دوست  ِحقيقت نمي کند. اما تو آموخته ای

براني  

مرغزار اندوه را زير ِ

شادی های ساده ات" .

هدف بلای از نوشتن غزل های آمريکائي شکستن سد ها  و نزديک کردن شرق و غرب و بالا بردن فرهنگ چند صدائي است .

در واقع بلای منتقدی است که از راه به کار گرفتن اسطوره ها و افسانه  و آداب و رسوم ملت ها و عميق شدن در روانشناسي انسان ها ، جامعه تکصدائي غرب را مورد انتقاد قرار مي دهد. در يکي از غزل هايش اينگونه مي نويسد : " روبرت ، تويکي از راهنمايان هستي /دختراني که از روزگارشکست ِ عصرروشنگری مي گريزند ."

 وارثان عصر روشنگری امروز جنگ و ستيز و تخريب محيط زيست را تجربه مي کنند. و د راين روزگار وانفسا شايد اين شاعر پير و منتقد مسائل اجتماعي کسي نشود مگر يکي از دختران  ِ ياغي ِ هادی. امابه شاخه ديگری از زندگي  پريدن به معنای فرار از واقعيت نيست ، بلکه امری  حياتي برای انسان مدرن امروزی است.

استکهلم/ سپتامبر دوهزاروشش ميلادی

توضيحات :

-  مطلب بالا به تاریخ  بيست و سوم   دسامبر  دو هزارو شش   در روزنامه  سونسکا داگ بلادت  ( اس و د)  به چاپ رسِده است صفحه سيزده  بخش فرهنگی.

- بو گوستاوسون نويسنده و منتقد سوئدی است .

- عنوان  کتاب های  بلای به زبان انگليسي:

- Morning poems

- The Night Abraham called to the Stars

- Soul is Here for its own Joy” (1995): Sacred Poems from Many Cultures

- The Insanity of empire:  A Book of Poems Against the Iraq War

- My Sentence Was a Thousand Years of Joy

-  Meditations on the Inatiable Soul

- Twenty Poems

- Silence in the snowy Fields

-  عنوان  کتاب های  بلای به زبان سوئدی :

- Syskonsamhället

- Järn - Hnas

ترجمه  عنوان ِ کتاب ها از رباب محب است.

اسامي :

- Tall Tales

Bo Gustavsson – Robert Bly – Tomas Tranströmer - The fifties – the Sixties – The Seventies - Paris Review – William Stafford -  Haydn – Rameau- Robert Burton – The Anatomy of Melancholy – tall Tales – Deep image -